Dijital Çağda Ebeveyn Olmak: Boşluklar, Bağımlılıklar ve Sorumluluklarımız

Dijital çağda ebeveynlik meselesini konuşurken öncelikle hepimizi rahatlatacak şu yalın gerçeği kabul etmeliyiz: Hiçbirimizin elinde mucizevi bir reçete yok.

Bu kafa karışıklığı sadece bizim değil, modern dünyada ayakta kalmaya çalışan tüm ailelerin ortak sancısı. Dijital devrim karşısında nerede duracağımızı, elimizdeki ekranları ne kadar ve nasıl kullanacağımızı kestiremediğimiz büyük bir bocalama dönemi yaşıyoruz. Çözüm arayışları dağınık, yollar farklı. Bu yüzden kestirip atan kesin doğrular söylemek mümkün değil; ancak ortak derdimizi paylaşabilir, “İyiyi ve doğruyu hayatımızda nasıl çoğaltabiliriz?” sorusuna birlikte cevap arayabiliriz.

Sevgi, Sorumluluk ve Aynadaki Yüzümüz

Yeryüzünde tek bir “en güzel çocuk” vardır ve her anne baba ona sahiptir. Çocuğumuz için her türlü fedakarlığı yapar, kendi imkanlarımızı aşan hayalleri onun için kurarız. Bunun en net örneği pandemi dönemindeki araştırmalarda bu fıtri koruma içgüdüsünü net bir şekilde gösterdi: İnsanlar kurallara en çok kendi sağlıkları için değil, çocuklarına zarar gelmesin diye uydular. Kendimizi ihmal etme pahasına evlatlarımıza koruyucu bir kalkan olduk.

Fakat tam da bu noktada kaçırdığımız hayati bir hakikat var: Kendimizin yaşamadığı bir hayatı çocuklarımıza öğretemeyiz.

Kendi hayatımızda bizzat uygulamadığımız değerleri ya da sergilemediğimiz dijital disiplini çocuklardan beklemek gerçekçi değildir. Yetişkinler olarak dijital bağımlılık konusunda bizim de ciddi ihmallerimiz ve kusurlarımız var. Olaya dışarıdan samimi bir gözle bakıp şu soruyu sormak zorundayız: Her birimizin dijital araçlarla ilişkimiz ne kadar sağlıklı? Çocuklarımıza bu konuda iyi örnek olabiliyormuyuz ?

Hayatımızdaki Boşluklar ve Bağımlılıklar

Psikolojide ve danışmanlık pratiklerimizde sıkça vurguladığımız temel bir ilke vardır: “Boşlukları bağımlılıklar doldurur.” Çünkü insan doğası gereği bir değere ve aidiyete bağlanmak ister. Eğer çocuklara sağlıklı aidiyetler sunmazsak, oluşan boşluğu yıkıcı bağımlılıklar dolduracaktır.

Hayatımızda anlamlı meşguliyetler yoksa, oluşan o ruhsal boşluklar dijital ya da başka türden bağımlılıklarla dolmaya mahkumdur. Çocuklarımızı korumadan önce kendi hayatımızı zenginleştirmek, renklendirmek ve ona anlam katmak zorundayız. Dijital kuşatma karşısında kendimize soracağımız ilk soru şu olmalı:

“Çocuklarımdan önce, kendi hayatımdaki anlamsız boşluklar konusunda ne durumdayım? Bu konuda kendime verecek tatmin edici bir cevabım var mı?” Ailecek nitelikli zaman geçiriyor muyuz ?, Komşularla ve dostlarla ne kadar yakınız ? Çocuklarımın arkadaşlarını ne kadar tanıyoruz ? Sivil toplum çalışmalarında çocuklarım ve ailem var mı ? Spor ve sosyal çalışmalarımda çocuklarımla beraber miyiz ?

Çünkü insan doğası gereği bir değere ve aidiyete bağlanmak ister. Eğer çocuklara sağlıklı aidiyetler sunmazsak, oluşan boşluğu yıkıcı bağımlılıklar dolduracaktır.

Eşyadan Yana Zengin, İnsandan Yana Fakir Zamanlar

Bir Afrika atasözü şöyle der: “Bir çocuğu büyütmek istiyorsan, önce bir köy kurmalısın.” Çocuk sadece anne babanın doğrularıyla büyümez; bir topluluğun, bir hakikat ikliminin içinde yetişir. Ona kendi doğrularımızı sunsak bile amcasından, halasından, teyzesinden, komşusundan ve çevresindeki güzel insanlardan alacağı örnekliklere ihtiyacı vardır.

Modern dünyanın en çarpıcı teşhislerinden biri şudur: Bu dönemin çocukları eşyadan yana zengin, insandan yana fakirdir. Eskiden imkanlar kısıtlıydı belki ama derin insani bağlarımız vardı. Bir çocuk 30-40 yetişkinle düzenli temas kurarak büyürdü.

O insanlardan oturup kalkmayı, adabı muaşereti, bağışlamayı, kırılan kalpleri onarmayı ve hayatın yazılmayan kodlarını yaşayarak öğrenirdi. Bugüne baktığımızda ise çocuklarımızın hayatında derinlikli iletişim kurabildiği yetişkin sayısı yok denecek kadar az. Anne babasıyla bile gün içinde kaç dakika samimi ve nitelikli bir sohbet edebildiği meçhul…

Çocukları örnek alabilecekleri gerçek insan modellerinden mahrum bıraktığımızda, oluşan bu insani fakirliği ekranlardaki sahte kahramanlar doldurmaya başlıyor. Oysa bize ve evlatlarımıza yön verecek insanları, dostları, arkadaşları, öğretmenleri, insanı kamilleri doğru seçmek zorundayız.

Çok önemli bir araştırmada Ankara’da aynı toprakta ve aynı iklimde büyüyen ağaçlar üzerine yapılan araştırmanın sonuçları son derece çarpıcıdır:

  • Bir uzman tarafından doğru şekilde budanan ağaçlar, sert fırtınalarda esen rüzgarı dallarının arasından geçirip ayakta kalmayı başarır.
  • Yanlış budanan ağaçlar ise ilk şiddetli rüzgarda gövdesinden kırılıp yıkılır.

Bizleri ve çocuklarımızı eğitecek, doğru budayacak, hayatımıza dokunacak nitelikli dostluklara ve sağlam bir çevreye ihtiyacımız var. Kamil insanlar yetiştirecek, nefsimizin yanlışlarını budayacak mahallelere, köylere, dergahlara ve bizlere güzel örnek olacak kamil insanlara ekmek gibi su gibi ihtiyacımız var

Bir aile terapisti, yabancı dizileri çok fazla izlediği bir dönemde şu özeleştiriyi yapmıştı: “Bir Amerikan ailesinin sorunlarını ve yaşam tarzını kendi toplumumdan çok daha iyi tanıdığımı fark ettim. Bu yüzden bazen kendi insanımın problemlerini anlamakta zorlanıyorum; çünkü kıyas standartlarımı kaybettim.”

Ekran karşısında maruz kaldığımız yoğun yayınlar, bir süre sonra yabancı ve yapay kültürleri zihnimizde normalleştirir. Çocuklarımız da kendi kültürünü, inancını ve nezaketini canlı yaşantılarda görmediğinde, ekranlarda sunulan algısal gerçekliği “tek doğru” olarak kopyalamaya başlar.

Televizyonda gördüklerimizin kurgu olduğunu zihnen bilsek bile, sürekli maruz kalmak zamanla kalbimizin yönünü değiştirir. Zihnimizin “yanlış” dediğine, sürekli maruz kalan kalbimiz zamanla alışmaya başlar.

Özetle; dijital çağın fırtınasında çocuklarımızı koruyabilmenin yolu, öncelikle kendi hayatımızdaki boşlukları anlamla doldurmaktan geçer. Çocuklarımıza sadece eşya veya ekran değil; sığınabilecekleri insani bağlar, örnek alabilecekleri güzel modeller ve içinde huzurla büyüyecekleri bir “Erdemli köy” sunmak zorundayız.

İrade Terbiyesi: İnsan Kalabilmenin Yolu

İrade; bağımlılıklarla mücadelemizi kolaylaştıran, psikolojik dayanıklılığımızı artıran en temel anahtardır. Kendimizle ve ailemizle ilgili sürdürülebilir bir çözüm üreteceksek, yola çıkacağımız ilk durak mutlaka irade terbiyesi olmalıdır. Bizim kadim kültürümüzde bunun adı ‘Nefs Terbiyesidir‘ hocası kamil mürşitlerdir, mektebi dergahlardır

İrade konusunda en sık düştüğümüz tuzak şudur: Doğru bildiğimiz hayat ile benimsediğimiz, yaşadığımız hayatın birbirinden uzaklaşması.

Bir yanda inancımızdan, kültürümüzden ve köklü değerlerimizden süzülüp gelen “Erdemli hayat” tanımı duruyor. Diğer yanda ise modern dünyanın temposuna uymak zorunda kaldığımız, ekranlarda göre göre içselleştirdiğimiz bir “yaşanan hayat” var. Zihnimize sorsak modern hayatın dayattığı bu tüketim kültürüne “yanlış” deriz; fakat davranışlarımıza baktığımızda o yanlışın tam ortasında durduğumuzu görürüz.

Bir seminerimden sonra yanıma gelen bir danışanım, eşinin bütçelerini aşan tatil ve tüketim isteklerinden dert yanmıştı. Aslında eşi de bütçenin farkındaydı; ancak kalbi bunu kabul etmek istemiyordu. Çünkü sosyal medyada sürekli başkalarının “imkanlarına” maruz kalıyordu. Sosyal medyada çok lüks hayat şartlarında yaşayan insanların aslında ne imtihanlardan geçtiğini, ne zorluklar yaşadığını, hangi bataklıklarda çırpındığını bilmiyorlar.

‘Sosyal medya insanların imkanlarını sergiler ama imtihanlarını gizler.’

Çoğu zaman insanlar başkalarının pırıltılı hayatlarına özenirken, o pırıltının arkasındaki ağır imtihanları görmez. Bir erkek, ailesinin her arzusuna yetişemediğinde karizmasının çizildiğini hisseder; kendini yetersiz ve eksik algılar. Bu yetersizlik hissiyle baş edemeyince de eşinin eksikliklerini arayıp onu incitmeye çalışır. Sonunda, birbirine kendini kötü hissettiren ilişkiler sarmalı başlar ki bu durum huzursuz birlikteliklere ve boşanmalara kapı aralar.

Dikkat edelim dostlar dijital dünya sadece çocukları değil, en başta yetişkinleri dönüştürüyor; kendimizi ve ailemizi konumlandırma biçimimizi bozuyor.

İrade ve İdealler

İradeye dair en yalın tanım şudur: İrade, insanın en çok istediği şey uğruna, o an istediği şeyden vazgeçebilme becerisidir.

Bugün neden iradesizlik yaşıyoruz? Çünkü “en çok istediğimiz” ulvi bir gayemiz yok; buna karşılık “o an istediğimiz” anlık arzularımız çok fazla. Dolayısıyla her anlık isteğimize mağlup oluyoruz. Günümüz insanının en büyük eksikliği basit dünyevi hedefler dışında yüksek insani ideallerinin olmamasıdır.

Mizahi bir gazete karikatüründe adamın biri birinci katın balkonuna çıkmış, “O kızı getirmezseniz kendimi atarım!” diye bağırıyormuş. Polis gelip “Kardeşim buradan atlasan bir şey olmaz, atlayacaksan üst kata çık” deyince adam şu cevabı vermiş: “Yo, o kadar da sevmiyorum! Ancak buradan atlayacak kadar seviyorum.”

İrade terbiyesindeki en büyük sınavımız tam olarak budur: O kadar sevmiyoruz ve istemiyoruz.

Değerlerimizi ve ideallerimizi, uğruna anlık konforumuzdan vazgeçecek kadar sevemiyoruz. Mevki, makam, şehvet, para vs. gibi dünyevi kaygılar , erdem ve ideallerimizi arka plana atıyor. Nefsani duygular kalbin ve değerlerin önüne geçtiğinde insan derinliğini kaybeder. Modern insan, sadece gördüğünü gerçek sanan, görünmeyendeki manayı okuyamayan bir sığlığa hapsolmuştur. Meşhur sözdür;‘ At sahibinin emrindeyse Ahir’e (ileriye) gider, kendi hevasındaysa ahıra gider ‘

Eskiler kalabalıklar içinde bile kalbi diri tutabilmeyi ifade eden “Halvet der encümen” ölçüsünü esas alırlardı. Kendimizi hesaba çekmek, yanlışlarımızdan ders almak ve iyiliklerimizi çoğaltmak için ayıracak vaktimiz yok.

Bugün bırakın kalabalıklarda kalbimizi korumayı, yalnız kaldığımızda bile kendimizle baş başa kalamıyoruz. Gece yatağa yattığımızda zihnimizi hemen telefon ekranlarına teslim ediyoruz. Kendimizle dertleşmeye ve hesaba çekmeye zaman ayırmıyoruz.

Birlikte İyileşmek ve Çocuğa Göre Esnemek                                                                          

 Modern çağda sosyal medyayla bireysel mücadele tek başına yetmez. Birlikte iyileşmek için insanı, erdemi ve değerleri merkeze alan sivil toplum kuruluşlarına, derneklere ve güzel mekanlarla beraber olmak gerekir. Bir hakikat kelamı duymak, gönüllere girmek, dostlarla hasbihal etmek için bir araya gelen insanların oluşturduğu bu iklimler büyük bir nimettir. Sayader gibi sivil toplum çalışmalarını çoğaltmak gerekir.

Ancak bu buluşmaları sadece konuşma dinlemekle sınırlamamalı; çocuklarımızın birbiriyle kaynaşacağı canlı organizasyonlara dönüştürmeliyiz. Çocuklar ancak güzel örneklerin ve akranların bulunduğu bir “Erdemli köyde” doğru yetişebilirler.

Ayrıca ebeveynlikte tek bir kalıp yoktur. Her çocuğun karakteri farklı olduğu gibi, geçirdiği yaş dönemleri de farklı yaklaşımlar gerektirir. Çocuğunuz doğduğundaki sınırlarınız ile 6, 10, 15 veya 18 yaşındaki esneklikleriniz aynı olamaz. Çocuğu iyi okumak ve her yaşın ihtiyacına göre değişip dönüşebilen esnek bir ebeveynlik dili geliştirmek zorundayız.

Sessiz İşgal: Dijital Bağımlılıklar ve Kumar Endüstrisi

Bugün karşı karşıya olduğumuz dijital bağımlılık meselesi geçici bir heves değildir. Beyinde yarattığı etki bakımından uyuşturucu bağımlılığından hiçbir farkı yoktur.

Sinyaller nettir: Çocuğunuz odasında tek başına çok fazla vakit geçirmeye başladıysa, arkadaş çevresi değiştiyse, derslerinde ani bir düşüş varsa, öz bakımı azaldıysa ve harçlığı yetmiyorsa ortada ciddi bir tehline vardır.

Seminerlerimin birinde bu sinyalleri veren bir gencin annesi bana şöyle demişti: “Hocam, oğlum dijital kumar oynuyormuş. Yine de halimize şükrediyorum, yeter ki uyuşturucu bağımlısı olmasın.”

Oysa dijital kumar bağımlılığı uyuşturucudan çok daha sinsi ve mücadele etmesi katbekat zor bir süreçtir. Uyuşturucu bağımlısı bir bireyi çevresinden koparabilir, gittiği ortamlara müdahale edebilir, fiziksel erişimini engelleyebilirsiniz. Ancak kumar bağımlısının cebine biraz para girdiğinde ya da telefonunda bir bildirim gördüğünde zihnindeki tüm tetikleyiciler anında faaliyete geçer.

Bugün oyun, kumar, pornografi ve alışveriş bağımlılığı gibi davranışsal tehditler, davetsiz birer misafir gibi evlerimizin her köşesine, çocuklarımızın yanı başına ve hepimizin ceplerine girmiş durumdadır.

Beden ve Zihin Sağlığını Birlikte Korumak

Çocuklarımızın sınav başarısı veya fiziki sağlığı için ne kadar çaba sarf ediyorsak; bağımlılık tehdidine karşı da aynı derecede emek vermek zorundayız. Karşımızda devasa bütçelere sahip küresel bir bağımlılık endüstrisi var. Örneğin; sadece tek bir alkol markasının Türkiye’deki bir yaz dönemi reklam bütçesi 980 milyon lirayı bulabilmektedir. Alkol bağımlılığı diğer bağımlılıkların başlangıç basamağıdır.

Bizler de Yeşilay ve benzeri kurumlarda bu yöntemleri çözüp alternatifler geliştiriyoruz:

  • Onlar bağımlılığı eğlenceyle mi sunuyor? Biz “Yeşilay Fest”ler düzenliyoruz.
  • Onlar sporu mu kullanıyor? Biz Türkiye genelinde 70’ten fazla spor kulübü kurarak sporu gençliğin sığınağı yapıyoruz.
  • İzcilik ve gençlik faaliyetleriyle alternatif kültür alanları inşa ediyoruz.

Çünkü insan doğası gereği bir sosyal çevreye, ideale ve aidiyete bağlanmak ister. Eğer çocuklara sağlıklı ortamlar, erdemler ve kaliteli sosyal çevreler sunmazsak, oluşan boşluğu yıkıcı bağımlılıklar dolduracaktır.

Son dönemde gençlerimiz arasında yaygınlaşan spor ve beden odaklı bir diğer tehlike de steroid (sentetik erkeklik hormonu) kullanımıdır. Spor salonlarına giden gençler, hızlıca kaslı görünmek uğruna bu maddelere yöneliyor. Vücuda dışarıdan yoğun hormon yüklendiğinde, beyin doğal üretimi durdurur. İlaç kesildiğinde ise fiziksel deformasyonlar ve ağır duygu-durum bozuklukları ortaya çıkar. “Spor yapıyor, bir şey olmaz” denilerek geçiştirilen bu eğilimlere karşı son derece uyanık olmalıyız.

Çocuklarımızı Korumak İçin 3 Temel Adım

Çocuklarımızı korumanın yolu, onları erken yaşlardan itibaren hayata dokunan gerçek tecrübelerle buluşturmaktır:

  1. Ekranı Mümkün Olduğunca Geciktirin: 0-2 yaş aralığında beynin nörolojik ve dil gelişimi çok hızlıdır. Bu dönemde çocuğu ekranlara maruz bırakmak, zihinsel derinleşmeye engel olur.
  2. Beş Duyuyu Harekete Geçirin: Çocuk eve hapsedilmemeli; düşmeli, kalkmalı, doğayla temas etmeli ve beş duyusunu kullanabileceği gerçek tecrübeler yaşamalıdır.
  3. Akran Grubu Oluşturun: Ebeveynlerin çocuk enerjisine tek başına yetişmesi imkansızdır. Çevredeki ailelerle anlaşarak çocukların bir arada güvenle oynayabileceği sosyalleşme ortamları hazırlanmalıdır.

Sosyal çevresi ne kadar genişse duygu ve düşünce dünyası da o kadar geniş olacaktır. Terapilerimizde danışanlardan kendilerini bir ağaç olarak çizmelerini isteriz. Kendini köksüz, dalsız bir ağaç olarak çizen bireyler, hayatın fırtınaları karşısında kırılgan kalırlar. Çocuklarımıza aile büyüklerimizden ve tarihimizden hikayeler anlatmalıyız. Çocuğun kökleri ne kadar derinlere uzanırsa, hayata tutunması ve savrulmaması o kadar kolay olur.

Bir Saatlik Nur

Zihinlerimiz dünyanın dört bir yanından gelen faydasız bir bilgi çöpüyle doluyor. Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) “Faydasız ilimden sana sığınırım” duasını en çok anlamamız gereken zamandayız. Dünyanın diğer ucundaki bir olayı detaylarıyla biliyoruz ama yanı başımızdaki evladımızın iç dünyasındaki yangından habersiziz.

Ekranların sunduğu yapay dünyalara karşı kendi evimizde ve çevremizde kendi erdemli değerle ve huzur sistemimizi kurmalıyız. Karşımızdaki endüstri “Cesuruz, hızlıyız, sorumluluk sahibiyiz” parolasıyla çalışıyor. Bizim onlarla mücadele etmek için bu şuurdan daha fazlasına ihtiyacımız var. Ama biz doğru olanı, fıtrata uygun olanı ve helal olanı yaymaya çalıştığımız için her halükarda daha güçlüyüz. Yeterki gayret edelim

Yazar Ayşe Şasa’nın muazzam ifadesiyle:“Bu şehrin üzerine 23 saat zulüm yağar, 1 saat nur yağar; ama o 1 saatlik nur, 23 saatlik zulmü bastırır.”

Bizler o bir saatlik nuru çoğaltmak, ailemizde ve çevremizde anlamlı ve erdemli bir iklim oluşturmak zorundayız. Doğru olanı, helal olanı benimsediğimiz için az bir emek ve samimi bir gayretle, bereketi kendinden olan büyük sonuçlar alacağımıza inanıyoruz. Birlikte hareket ettiğimizde ortaya çıkan güç sinerji etkisiyle gayretlerimizin toplamında çok daha fazla etkili olur. Bütün kalbimle inanıyorum ki hep beraber erdemli bir toplum kuracağız hem kendimizi hem de evlatlarımızı bu dijital kuşatmadan kurtaracağız.

  • Sayader’in 20 Eylül 26 da düzenlediği Yeşilay Başkanı Mehmet Dinç in aynı konudaki konferansından faydalanılmıştır.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın